Gerrit Th. Rietveld (1888-1964)
Hoge Aluminium Stoel
Ontwerp: Utrecht, Nederland, jr.’50
Uitvoering: ca. 1951 – 1964
Dit is een van twee identieke bijzet-/tafelstoelen, gevouwen en gebogen uit een aluminium plaat, gemonteerd met behulp van blindklinknagels en lassen. 77 x 79 x 61 cm.
Hoge Aluminium Stoel
Het topstuk van onze collectie verzamel-waardige en museale designobjecten is deze extreem zeldzame, futuristisch ogende, uit een plaat aluminium gevouwen en gebogen bijzet/tafelstoel, ontworpen door Gerrit Th. Rietveld in de jaren 50.
Van dit spectaculaire ontwerp zijn slechts twee identieke exemplaren bekend. In 2012 werd een van de twee aangekocht door het Centraal Museum Utrecht. De andere stoel, die wij op TEFAF 2026 tonen, is daarmee het enige exemplaar dat nog op de markt verkrijgbaar is.
Gerrit Th. Rietveld
Rond de jaren twintig van de vorige eeuw transformeerde Gerrit Rietveld van een lokale Nederlandse meubelmaker tot een van de meest invloedrijke architecten en ontwerpers van de 20e eeuw. Samen met de schilderijen van Piet Mondriaan en Bart van der Leck werden de vroege ontwerpen van Rietveld wereldberoemde iconen van de esthetische beweging ‘De Stijl’. Na zijn enorme bijdrage aan ‘De Stijl’ bleef hij zichzelf vernieuwen door een belangrijke rol te spelen in de daaropvolgende moderne stromingen. Rietveld was een ware visionair en hoewel zijn ontwerpen soms honderd jaar geleden zijn gemaakt, blijven ze ‘modern’ en inspireren ze nog steeds ontwerpers en architecten over de hele wereld.
Rietveld stoelen uit één stuk.
Verschillende bekende ontwerpers hebben begin twintigste eeuw geprobeerd om een stoel uit één stuk te ontwerpen. Machinale serieproductie had de toekomst zo werd gedacht en een modern vormgegeven stoel die in één klap uit een plaat of een mal geperst kon worden was het ultieme serieproduct waarmee aan de stijgende vraag naar goede en goedkope meubels kon worden voldaan.
Ook Gerrit Rietveld was hierdoor gefascineerd en al in 1927 ontwerpt hij de zogenaamde Birza stoel, een stoel gemaakt uit een plaat fiberboard. Later maakt hij in de oorlogsjaren eigenhandig samen met zijn zoon Wim, een prototype van een fauteuil die ontstaat door het vouwen en buigen van één stuk plaatmateriaal. Op bewaard gebleven tekeningen en schetsen staat weer fiberboard als materiaal genoemd, maar hij maakt de stoel van een dunne plaat aluminium. Om het dunne aluminium te verstevigen, werd er een decoratief patroon van gaten in geperst.
Lage Aluminium Stoelen
Rietveld was een visionair, veel van zijn ontwerpen hebben de weg gewezen naar ontwikkelingen in de toekomst maar zijn destijds niet of nauwelijks uitgevoerd. In de jaren zestig worden er, voor zover nu bekend, nog drie fauteuils naar hetzelfde ontwerp met de hand bijgemaakt wat het totaal van de lage, uit aluminium gevouwen, Rietveld fauteuils op vier exemplaren brengt. Tot een industriële productie is het, net als met veel van zijn andere ontwerpen, nooit gekomen
Onderzoek Stedelijk Museum Amsterdam uitgebreid met de Hoge Aluminium Stoel
Als onafhankelijk kunstadviseur en Rietveld-expert onderzoekt de kunsthistoricus Rob Driessen, samen met de in Rietveld gespecialiseerde restaurator Jurjen Creman, in opdracht van het Stedelijk Museum Amsterdam en een particuliere verzamelaar, in 2010 de vier bestaande (lage) Aluminium Stoelen. Daarbij wordt bijzondere aandacht besteedt aan de herkomst en ouderdom van de fauteuils, aangezien daarover destijds onduidelijkheid bestond.
Tijdens dit onderzoek wordt Driessen in 2011 benaderd door een Engelsman, die vertelt twee hogere versies van de Aluminium Stoel te hebben geërfd. Driessen regelt dat de stoelen naar Amsterdam komen, waar hij ze samen met Creman onderzoekt.
Besloten werd om het onderzoek uit te breiden met de tot dan toe nog volledig onbekende, hogere versies van de Aluminium Stoel. De onderstaande afbeelding van de website van het Stedelijk Museum Amsterdam toont een overzicht van de 6 nu bekende stoelen die zijn onderzocht. De hier besproken Hoge Aluminium Stoel is rechtsonder afgebeeld.
Tekeningen
De onderzoekers stellen vast dat hoewel het model en de maakwijze van de hoge aluminium stoelen op diverse punten verschillen van de vier tot dan toe bekende fauteuils, deze hoge varianten op verschillende ontwerptekeningen voor vouwmeubels van Rietveld terug te vinden zijn.
Oude Enveloppe
Een spectaculaire vondst die Driessen en Creman tijdens het onderzoek in het archief van Het Nieuwe Instituut in Rotterdam doen, is een niet eerder gepubliceerde tekening die Rietveld maakte op een oude aan hem geadresseerde enveloppe uit de jaren vijftig. Daarop staat een hoge, uit een plaat te vouwen, stoel getekend, waarvan het ontwerp overeenkomt met onze Hoge Aluminium stoel en die van het Centraal Museum. Naast een voor en zijaanzicht, zijn ook twee uitslagen te zien die zijn voorzien van maten en aanwijzingen voor hoe de stoel uit een plaat materiaal gevouwen kan worden. Net als op andere tekeningen waarop Rietveld de modellen van de Aluminium Stoel schetste staat ook hier weer “fiber” als materiaal aangegeven.
Nederlandse vertaling van een citaat uit het artikel ‘Made by Rietveld’, geschreven door een van de onderzoekers, Jurjen Creman, op pagina 56-60 in de catalogus ‘RIETVELD’S VISIONS’ over de stoel die wij op TEFAF tonen:
“Het hier afgebeelde model van de aluminium stoel is een naoorlogse productie. Het is een hoog model dat Rietveld schetste op de achterkant van een oude envelop, waarop ironisch genoeg de woorden “Niet vouwen” staan. Een notitie vermeldt dat de stoel van fiber moet worden gemaakt. In een tekening van een serie meubels die van rotan gemaakt zouden worden, is dezelfde stoel zowel in een hoge als een lage versie afgebeeld. Deze aluminium stoel en het archiefmateriaal tonen aan dat Rietveld verschillende materialen geschikt achtte voor de uitvoering van zijn ontwerp. Voor het eerste model koos hij bewust voor aluminium, omdat hij dit materiaal relatief gemakkelijk zelf kon bewerken.”
Datering
Door de adressering en afzender van de enveloppe is dit de enige tekening van Rietveld’ s vouw-meubelen die met zekerheid te dateren is. Daardoor zijn wij nu in staat om onze Hoge Aluminium Stoel en die van het Centraal Museum, te dateren op de periode 1951-1964.
Vorm van de zit-kuip en het gatenpatroon
Een van de meest opvallende verschillen tussen de twee hoge en vier lage aluminium stoelen is, naast de hoogte, het afwijkende gatenpatroon en de vorm van de zitkuip. Een tekening uit circa 1930-1940, gevonden door de onderzoekers in het RSA (Rietveld Schröder Archief), toont een lage aluminium stoel waarvan de vorm van de zit-kuip en het gatenpatroon lijken op die van de twee hoge stoelen.
Dit zou kunnen betekenen dat Rietveld aanvankelijk overwoog om de vorm van de zit-kuip en het gatenpatroon, die nu alleen bij de hoge aluminium stoelen te zien zijn, ook op de lage fauteuils toe te passen.
Resultaten
De resultaten van het onderzoek, uitgevoerd door Driessen en Creman, zijn in 2021 gepubliceerd op de website van hun opdrachtgever, het Stedelijk Museum Amsterdam.
https://www.stedelijk.nl/nl/digdeeper/de-aluminiumstoel-van-gerrit-rietveld#content
Het onderzoek heeft veel nieuwe inzichten en resultaten opgeleverd zoals de ontwerpschetsen en de te dateren tekening van de Hoge Aluminium stoelen en het heeft de mythe ontkracht dat de vier lage fauteuils allemaal in WOII gemaakt zouden zijn door Rietveld en zijn zoon, waarbij aluminium plaatmateriaal afkomstig van een neergestort vliegtuig zou zijn gebruikt.
Geen onderzoek levert de antwoorden op alle vragen, zo blijven er ook na dit onderzoek vragen onbeantwoord. De onderzoekers sluiten dan ook af met vragen en suggesties voor verder onderzoek, waaronder de vraag: “Waarom is een tekening van de Alu stoelen in de collectie van Het Nieuwe Instituut voorzien van Engelse teksten? Is er een mogelijk verband met Rietvelds reizen naar de VS in 1947 en/of 1949?”
Misschien ligt het antwoord op die vraag wel besloten in de herkomst van de twee Hoge Aluminium Stoelen, waarvan de vroegste nu bekende oorsprong in Amerika ligt. Volgens een van de vorige eigenaren, Sham Ul Alam, kochten de Van Wagners, die de stoelen voor 1973 in bezit hadden, de twee stoelen samen met een aluminium tafel van een onbekende partij in de USA. De Van Wagners hadden professionele contacten met een aantal moderne meubelproducenten, zoals de aluminium meubelfabrikant Warren Mc.Athur.
Provenance:
Voor 1973: Howard and Sue Van Wagner, Malibu, California USA;
Ca. 1973: Mr. Ul Alam, Engeland;
2009-2010: Sham Ul Alam, Manchester Engeland;
2012: Eén van de twee identieke stoelen wordt aangekocht door het Centraal Museum Utrecht;
2013: De overgebleven stoel wordt aangekocht door kunsthandelaar Javier Doria in Spanje;
2014: Mr. John Turner Fairchild, verzamelaar op Ibiza Spanje/Los Angeles USA;
2014: Galerie Van den Bruinhorst, Kampen.
Aankoop
Na de tentoonstellingen besloot het Centraal Museum in 2012 een van de twee stoelen aan te kopen. Het andere exemplaar werd verkocht aan een kunsthandelaar in Spanje, die de stoel doorverkocht aan een verzamelaar uit Ibiza/Los Angeles, van wie wij de stoel hebben overgenomen.
Tentoonstellingen
Museum MAXXI, Rietvelds Universe, Rome Italië 2011;
Utrecht, Centraal Museum, Rietvelds Universe, Utrecht.
Literatuur
Marijke Küper, Ida van Zijl, Gerrit Th. Rietveld, Het Complete Werk, Centraal Museum Utrecht 1992, p. 196–197, cat.no. 302, p. 209–210, cat.no. 334;
Luca Dosi Delphini, The Furniture Collection Stedelijk Museum Amsterdam, NAi publishers Rotterdam en Stedelijk Museum Amsterdam 2004,p. 317 cat.no. 501;
O. Máçel, S. Woertman, Ch. van Wijk, Stoelen Catalogus van de verzameling van de Faculteit Bouwkunde in Delft, 010 Publishers Rotterdam 2008, p. 74–75.
Neem contact op voor prijs of informatie >
