Gerrit Th. Rietveld (1888-1964)
Strandwagen, 1922-1923
Frame van grenenhouten latten die een zitting en rugleuning van multiplex ondersteunen, met wielen van hout en multiplex die met massief stalen assen aan het frame zijn bevestigd. Geschilderd in rood, geel, blauw, zwart en wit.
Afmetingen: 54,5 x 60 x 102,5 cm.
Uitgevoerd door: Rietveld’ s vaste meubelmaker Gerard van de Groenekan, onder Rietveld’ s supervisie, Utrecht, Nederland, tweede helft van de jaren twintig.
Strandwagen
Een van de topstukken van onze collectie is een vroeg exemplaar van de Strandwagen ook wel bolderkar genoemd, een opvallend designobject voor kinderen, in primaire kleuren uit de jaren 20. Een zeldzame representant van de esthetische beweging ‘De Stijl’.
Het is een van de drie oudste bewaard gebleven exemplaren van dit ontwerp en vertoont nog een aanzienlijk deel van de originele rode, gele, blauwe, zwarte en witte lak.
Deze Strandwagen is vanaf de late jr’20 binnen een Nederlandse familie door vererving doorgegeven en is, volgens de gerenommeerde Rietveld-restaurateur Jurjen Creman, een van de best gedocumenteerde Rietveld-objecten die hij ooit is tegengekomen.
De latten-leunstoel en cirkels:
De Strandwagen uit 1923 is opgebouwd uit dezelfde visuele elementen als een van Rietveld’ s eerste baanbrekende ontwerpen, de Latten-leunstoel uit 1918, met dit verschil dat cirkels nu een prominente rol spelen in het ontwerp.
Rietveld maakte niet vaak gebruik van cirkels in zijn ontwerpen, maar in 1923 ontwierp hij, naast de Strandwagen, ook een kinderkruiwagen en de Schröder-Tafel, waarin de cirkel een prominente rol speelt. Ludo van Halem, conservator van het Rijksmuseum Amsterdam, heeft eerder in een artikel gesuggereerd dat de ontmoeting tussen Rietveld en de Russische kunstenaar El Lissitzky (1890-1941), in hetzelfde jaar, een inspiratiebron hiervoor zou kunnen zijn geweest (L. van Halem, ‘de stoel van til’, til brugman en de stijl, RMA Bulletin 2013).
Primaire kleuren
De Strandwagen valt direct op door de heldere primaire kleuren die gebruikt zijn om elk afzonderlijk onderdeel van de constructie te benadrukken. Een methode die Rietveld in 1923 ook voor het eerst toepaste op de monochrome Latten-leunstoel uit 1918, die hij zo omvormt tot ‘De Rood-Blauwe Stoel’, waarmee het een wereldberoemd icoon van de esthetische beweging ‘De Stijl’ werd.
Bij het ontwerpen van de strandwagens/bolderkarren en kruiwagens, beide bedoeld voor kinderen, voelde Rietveld zich wellicht voor het eerst vrij om met dit kleurenschema te experimenteren. De hier aangeboden Strandwagen vertoont nog een aanzienlijk deel van de originele rode, gele, blauwe, zwarte en witte lak.
Uitzonderlijk gedocumenteerde provenance
Kunsthistorisch belangrijke design objecten zoals deze Strandwagen bereiken later in de geschiedeins soms de status van een kunstobject. Toch werden ze in de periode waarin ze ontworpen zijn, door de eerste eigenaars, meestal aangeschaft als een gebruiksvoorwerp en is er om die reden vaak weinig documentatie over het object bewaard gebleven. Dit gaat niet op voor de familie waarin deze Strandwagen van generatie op generatie is doorgegeven.
De vele bewaard gebleven historische foto’s die op allerlei locaties genomen zijn van deze strandwagen, laten zien dat de eerste eigenaren het op z’n minst een bijzonder gebruiksvoorwerp gevonden hebben. De oudste foto’s dateren van begin jaren dertig van de vorige eeuw. Sommige zijn gemaakt in Nederlandse kustplaatsen en laten zien dat de strandwagen ook echt gebruikt werd waarvoor hij ontworpen was, om kinderen mee te vervoeren van en naar het strand.
Behoud, reparaties en restauraties binnen de familie
Op de historische foto’s zien we dat de strandwagen meestal werd voortgetrokken op zandpaden en klinkerwegen. Dat de constructie van een, uit gewone houten latten in elkaar gespijkerde, strandwagen met on-geveerde houten wielen daar zwaar door op de proef gesteld werd is niet verbazingwekkend. Ook van de reparaties en restauraties die volgde op dit intensieve gebruik zijn foto’s gemaakt. De verschillende generaties van eigenaars hebben door de wagen voortdurend te onderhouden en repareren en dit vast te leggen, dit belangrijke design-object en de geschiedenis ervan, behouden voor de generaties na hun.
Atelier Creman
Bij de reparaties en restauraties zijn niet altijd de hoge standaarden gehanteerd zoals tegenwoordig bij de restauratie van zo’n belangrijk museaal stuk gedaan zou worden. Daarom heeft de jongste generatie van eigenaars binnen de familie, een aantal jaren geleden besloten de gerenommeerde in Rietveld gespecialiseerde restaurator, Jurjen Creman van Atelier Creman in Amsterdam, opdracht te geven voor een museaal verantwoorde totaal restauratie van hun erfstuk.
Inventarisatie van de nog bestaande (vooroorlogse) exemplaren
Ter voorbereiding op de restauratie heeft Atelier Creman geïnventariseerd hoeveel Strandwagens er voor WOII gemaakt zijn en hoeveel er bewaard gebleven zijn in particuliere- en museale collecties.
Een rapport van deze inventarisatie is beschikbaar.
Conclusie:
Er zijn 7 vooroorlogse exemplaren afgebeeld op archiefmateriaal/bekend ooit te zijn gemaakt. Daarvan zijn er 3 bewaard gebleven. Een daarvan bevindt zich in de collectie van het Centraal Museum Utrecht de andere twee zijn in particuliere handen. Het stedelijk museum Amsterdam en het Victoria & Albert Museum in London hebben een exemplaar in de collectie dat na de dood van Gerrit Rietveld gemaakt is.
Van de twee nu nog bestaande vooroorlogse exemplaren in particuliere handen is de hier besproken Strandwagen verreweg het meest originele exemplaar en de enige waarvan de originele massief houten zijpanelen en een groot deel van de originele laklagen in rood, blauw en geel bewaard zijn gebleven.
Laklagen onderzoek RCE
De laklagen die in de loop van de jaren op de Strandwagen waren aangebracht zijn in 2022 onderzocht door het RCE (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Op basis van die bevindingen heeft Atelier Creman diverse overschilderingen verwijderd van het lattenframe, de zijschotten en de wielen, zodat de originele laklagen weer zichtbaar zijn geworden.
Een rapport van de RCE is beschikbaar
Reconstructies
In de bijna honderd jaar oude geschiedenis van deze Strandwagen zijn, voor het behoud ervan, diverse keren onderdelen vervangen, te weten: de wielen, de achteras, de zitting en rug en het trekstel.
Na het bestuderen van, de historische foto’s uit de familie en foto’s en originele tekeningen uit de archieven werd vastgesteld dat, om de originele toestand van de wagen zo dicht mogelijk te benaderen, het goed zou zijn de eerder vervangen onderdelen opnieuw te reconstrueren. Deze reconstructies zijn uitgevoerd door Atelier Creman. Drie originele wielen, die in de familie bewaard waren, zijn van hun overschilderingen ontdaan en teruggeplaatst. De afwerking van de gereconstrueerde onderdelen is omwille van een geloofwaardig totaalbeeld opzettelijk verouderd.
Een rapport van de restauratie komt beschikbaar.
Beschikbare rapporten:
– Onderzoek Bolderwagen, onderzoek naar verschijningsvormen en exemplaren, Atelier Creman, Amsterdam.
– Conditie rapport bolderwagen voor restauratie, Atelier Creman, Amsterdam.
– Onderzoek rapport 2022-059, Rijkserfgoedlaboratorium, De geschilderde afwerkingen van een bolderwagen van Gerrit Rietveld, RCE-Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Ministerie van onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
– Restauratie rapport, Atelier Creman, Amsterdam.
Provenance
Deze Strandwagen is vanaf de late jaren ’20 tot 2025, binnen een Nederlandse familie door middel van vererving doorgegeven.
Geraadpleegde literatuur:
Marijke Küper, Ida van Zijl, Gerrit Th. Rietveld 1888-1964, Het Complete Werk, Centraal Museum Utrecht 1992, p. 89;
Peter Vöge, The complete Rietveld Furniture, 010 Publishers Rotterdam 1993, p.58-59;
Danielle Baroni, The furniture of Gerrit Thomas Rietveld, Barron’s Educational series, Inc. New York 1978, p. 52-53.
